Lewandowscy. Piekarnia jakich mało

– dziewczyna mówi z pełnymi ustami. Ona i jej dwaj bracia pochłaniają dwudziestopięciogroszówki jedna za drugą, jakby nie jedli przez tydzień. Smarują grubo pasztetową od rzeźnika Kowalskiego i wpychają do ust. Jest rok 1969, wypieki Lewandowskiego znają wszyscy w Złotowie, ale dla gości z Wrocławia to kulinarne odkrycie.

– tłumaczą niepohamowany apetyt. Patrząc na to mistrz Ludwik może zachodzić w głowę, kogo to mu syn Jan przywiózł. Choć z drugiej strony powinien wiedzieć, jak ciężko oprzeć się jego bułkom.

Urokowi Złotowa Urszula Lewandowska poddaje się od razu. Podobają jej się takie małe miasteczka, bo rodzinny Wrocław jest taki brzydki po wojnie. W oko wpada jej też Jan.

– opowiada pani Urszula, siadając za solidnym drewnianym stołem nakrytym białym obrusem. Mieszkanie przy ulicy Wojska Polskiego, na zapleczu sklepu i nad piekarnią, rodzina Lewandowskich zajmuje od ponad siedemdziesięciu lat. Pani Urszula także jest cukiernikiem. Zauważam, że pan Jan dobrze wybrał drugą połówkę.

– kobieta śmieje się w głos.

– dorzuca, odchodząc w stronę domagającego się uwagi telefonu.

Ślub Urszula i Jan wzięli w roku 1970, gdy ten miał lat 31.

Chleb z piersiówy

Pierwszy chleb z ręki piekarza Lewandowskiego wychodzi na początku XX wieku. W roku 1907 dziadek Jana, Walerian, zakłada piekarnię w Nakle. Żywi też mieszkańców Białośliwia i Wysokiej, w centrum miasteczka, tuż przy rynku, z wejściem po schodkach jak w Złotowie. Biegają po nich jego czterej synowie, w tym Henryk i Ludwik, którzy podzielają pasję ojca do pieczenia. W Wysokiej na świat przychodzi Jan, syn Ludwika, który w przyszłości będzie kontynuować rodzinną tradycję. Niestety chlebowych sekretów nie pozna wprost od dziadka.

Jan Lewandowski przy pracy. Od kilkudziesięciu lat to mąka jest jego muzą

– opowiada 79–letni dziś piekarz.

Jeszcze przed wojną rodzice Jana (Ludwik i Leokadia) przenoszą się do Poznania, gdzie dzierżawią piekarnię. Na swoim są jednak krótko.

– opowiada nasz bohater. W jego wieku zwykle dawniejsze wspomnienia mocniej są zapisane w głowie. Pamięta, że w Książu Wielkim mieszkało dużo Żydów. Ponoć wszyscy trafili do Oświęcimia.

– pana Jana zaskakuje, że teraz, po latach widzi w telewizji reklamę pieczywa z takiego właśnie pieca – piersiówy.

– zauważa Jan Lewandowski. Tylko pracy przy piersiówie jest więcej. Trzeba w komorze napalić, potem wszystko wygarnąć, wyczyścić i dopiero chleb wsadzić. Na szczęście Książ to miejscowość malutka, coś z tysiąc pięćset mieszkańców i choć Ludwik jest jedynym piekarzem, to wystarcza. Po chleb i bułki przychodzą też policjanci z posterunku po drugiej stronie ulicy. W dzień, bo w nocy towar partyzanci odbierają.

– mówi pan Jan ze wzrokiem wbitym w podłogę. Na wspominki nie chciał się zgodzić, zmęczony jest, od niedawna jego serce jest na wspomaganiu.

– wyjaśnia pani Urszula, która raz po raz zagląda do pokoju na piętrze. Jakby robiła rekonesans, jak to zrobił teść Ludwik zanim do Złotowa przyjechał.

To dopiero 30% artykułu. W dalszej części przeczytasz m.in.:

Zamknąć Lewandowskiego! - Dziwna jest ta odzyskana Polska. Pełna radzieckich żołnierzy, czerwonych flag, portretów Stalina i komunistycznych haseł. Część z nich...

Owoce miłości - Bez miłości ziemię tylko depczesz, odkąd kochasz – żyjesz.* Wszystko co dobre, bierze się z zamiłowania. - Powiem panu, że mąż to ani...

Tajemnica prostoty - Kto pierwszy, ten lepszy. Kto zasypia, ten ogląda puste półki. Bywa, że chleb kupuje się po wcześniejszym zapisie. Po wojnie brak jest...

Ściana chwały - Ludwik Lewandowski na emeryturę przechodzi w 1978 roku, kupuje z żoną Leokadią domek z Poznaniu i wyjeżdża ze Złotowa. Umiera siedem lat później...

Subskrybuj i czytaj wszystkie artykuły bez ograniczeń[[pay]]

Zamknąć Lewandowskiego!

Dziwna jest ta odzyskana Polska. Pełna radzieckich żołnierzy, czerwonych flag, portretów Stalina i komunistycznych haseł. Część z nich wzywa do osiedlania się na Ziemiach Odzyskanych. Złotów w 1945 roku stoi niemal pusty. Jest trochę autochtonów, ale pociągami zjeżdżają ludzie ze Wschodu. W rzece szukających nowego początku jest Ludwik Lewandowski.

– pan Jan pamięta, że zaraz po wojnie działało około dziesięciu zakładów piekarniczych. Lewandowskim przypada w udziale ten najgorszy. Z pamiętną piersiówą.

– tłumaczy piekarz. Zakład, sklep i mieszkanie przy ulicy Wojska Polskiego jest poniemieckie, nazwiska niedawnych właścicieli nikt już nie pamięta. Z szuflad pamięci pan Jan wyjmuje jednak nazwiska powojennych piekarzy. Z jednej Ignacego Gniazdowskiego (działał na Starym Rynku), z innej Zdrenkę (na Dworzaczka), Kowalików (na placu Kościuszki, od strony Dworzaczka) i Grochowskiego, a z jeszcze innej Leszke (ul. Obrońców Warszawy, teść późniejszego właściciela Konrada Stachnika). Gdy sięga głębiej wyciąga jeszcze Budzińskiego, który piekł przy al. Mickiewicza. Większość z nich wykańczają, jak mówi nasz bohater, komuniści. Domiarami do podatków.

– zauważa. Swego czasu na rynku zostaje tylko L. Lewandowski, choć byli tacy, którym się to nie podobało.

– opowiada właściciel zakładu w centrum Złotowa.

– uważa, choć nie pamięta nazwiska komunistycznego działacza.

Pan Jan przy pracy. Całe życie w bieli

Owoce miłości

Bez miłości ziemię tylko depczesz, odkąd kochasz – żyjesz.* Wszystko co dobre, bierze się z zamiłowania.

– pani Ula chwali małżonka. Wie, co mówi, bo jej mama we Wrocławiu prowadziła cukiernictwo.

– twierdzi, a pan Jan dodaje:

W Złotowie Jan zaczyna edukację. Najpierw w Szkole Ćwiczeń, a potem w dzisiejszej „Jedynce”. Pamięta dyrektora Juliusza Zielińskiego (jego imię nosi rondo przy komendzie policji) i pana Jęchorka, który uczył go rosyjskiego.

– mówi, wyraźnie rozbawiony. Po szkole bawi się z bratem i kolegami, m.in. popularnym Guciem, który potem prowadził sklep PSSu, w wojnę. Gruzy nadają się do tego znakomicie. Przed szkołą natomiast często wozi rowerem bułki do restauracji mieszczącej się na dworcu PKP. Z czasem zaczyna pomagać ojcu. Wyrabia bochny chleba i kulki bułeczek, takie jakimi za kilkanaście lat zajadać się będzie jego przyszła żona. Po podstawówce trafia do szkoły zawodowej w Złotowie, ale po roku przenosi się do technikum piekarstwa cukierniczego w Bydgoszczy. Jeszcze tylko lata 1958 – 1960 oddaje Ludowemu Wojsku Polskiemu i na dobre wraca do rodzinnej piekarni. Ojciec Ludwik zajmuje się pieczywem, a on cukiernictwem (ma już tytuł mistrza). W Złotowie popularne są pączki z dżemem i szneki z glancem. No i lody.

O polowaniu na nie w sklepie Lewandowskiego tak pisze prof. Andrzej Kokowski, rocznik 1953 (Złotów. Opowieść o małym miasteczku): „Po lody biegało się przede wszystkim do Lewandowskiego. Jego sklepik przy piekarni na rogu ulic Wojska Polskiego i Mokrej wyglądał latem jak wielki ul, z tym że zamiast pszczół po betonowych schodkach wchodzili i wychodzili zeń nieustannie ludzie, a właściwie ich dzieciarniana odmiana. Z prawej strony tego niewielkiego wnętrza sprzedawano ciastka oraz pieczywo. Tutaj przez długie lata królowała pani Kowalska, mama Pawła z naszej paczki, a na wprost od drzwi sprzedawano lody. Stały na taboretach przy ścianie w kolorowych, wysokich termosach: śmietankowe, kakaowe, a w sezonie te najlepsze – jagodowe. Nakładane były do wafelków w kształcie muszelki, które dopiero potem zastąpiły rożki i kubeczki. Zawołanie wśród dzieciarni „złoty dwadzieścia” miało jednoznaczną konotację i dzieliło nas na tych, którzy właśnie szli po lody, i tych, którzy z lodami wracali. Zawsze było też kilkoro polujących na połamane wafelki, którymi częstowały sprzedawczynie.

U Lewandowskiego kupowało się poza tym najlepsze w mieście szneki z glancem, czyli drożdżówki mające kształt ślimaka, grubo polukrowane, i tzw. murzynki. Te ostatnie w innych miastach nazywane są ciepłymi lodami, czyli jest to ubite z cukrem na sztywno białko z kurzych jajek w wafelkowych kubeczkach, z ciemną, kakaową polewą. Można było też tutaj kupić „amerykanki”, czyli płaskie, wypukłe pośrodku ciastka, które spodnią część miały lukrowaną.” Widać są miejsca stworzone do tego, by za nimi tęsknić.**

Konkurencją dla Lewandowskiego była cukiernia „Capri” Aleksandra Kortasa (przy ulicy Wawrzyniaka). Słodkości rękami mistrza Wernera wypiekał też PSS „Społem” (przy ulicy Pasterskiej).

Tajemnica prostoty

Kto pierwszy, ten lepszy. Kto zasypia, ten ogląda puste półki. Bywa, że chleb kupuje się po wcześniejszym zapisie. Po wojnie brak jest produktów do wypieku, bo duża część ziemi rolnej w okolicy leży odłogiem. Jeszcze w latach pięćdziesiątych władza zachęca do osiedlania się w Państwowych Gospodarstwach Rolnych na tych terenach. Potem piekarzy ograniczają przydziały.

– Urszula Lewandowska mówi w imieniu męża. Jednak tylko on może opowiedzieć o trudach pracy w piekarni.

– pan Jan twierdzi, że w tym zawodzie trzeba być cierpliwym. Ciasta poganiać nie wolno.

Poza tym jego słowa mogą rozczarowywać – w jego przepisach nie ma rodzinnych tajemnic.

– zapewnia, patrząc spokojnym wzrokiem.

– wyjaśnia, a jego małżonka, która właśnie wchodzi z talerzem słodkości, dodaje:

Pani Urszula wspomina jeszcze kawiarnię, którą Lewandowscy wybudowali przy ulicy 600–lecia w Złotowie. Była tam produkcja i cukiernictwo. Obiekt był ogromny, w samych piwnicach zmieściłyby się trzy domki jednorodzinne.

– wspomina. W city Lewandowscy są już ponad siedemdziesiąt lat.

– mówi seniorka rodu.

Ściana chwały

Ludwik Lewandowski na emeryturę przechodzi w 1978 roku, kupuje z żoną Leokadią domek z Poznaniu i wyjeżdża ze Złotowa. Umiera siedem lat później.

Jan Lewandowski kapcie emeryta wkłada w roku 2003, ale wciąż pomaga w firmie, którą teraz zarządza córka Małgorzata z mężem Mariuszem Walkowiakiem.

– senior chwali zięcia, a zarazem produkty „od Lewandowskiego”. Za drożdżówki i pączki ręczyć może osobiście, dwa razy w tygodniu, w dni targowe, też je wyrabia. Sił wystarcza mu na trzy, cztery godziny pracy, ale uścisk dłoni ma nadal mocny.

– zapewnia. Co znaczy dobry, zdaniem mistrza?

– wyjaśnia.

***

Jan Lewandowski od 55 lat należy do Cechu Rzemiosł Różnych w Złotowie. Niedawno otrzymał Złoty Medal im. Jana Kilińskiego za Zasługi dla Rzemiosła Polskiego. Gdy gratulowano mu tego w starostwie, zacytowano słowa Honoriusza Balzaca: „Prawdziwe szczęście jest rzeczą wysiłku, odwagi i pracy”. Pasuje jak ulał.

Medal i gratulacje pana Jana trafią w honorowe miejsce.

– pani Ula zwraca się do małżonka.

My jednak jesteśmy pewni, że i na 60–lecie przynależności do Cechu jakieś odznaczenie się znajdzie.

*Andrzej Mularczyk „Polskie miłości”
** Joanna Bator „Wyspa łza”[[/pay]]