Mam ucho do historii. Rozmowa z Pawłem Tuschikiem

Z dziury pokoleniowej. Już w przedszkolu, kiedy inne dzieci opowiadały o swoich dziadkach, czułem, że mi czegoś brakuje. Bo ja dziadków nie miałem. Pytałem najbliższych, co się z nimi stało. Babcie zmarły, to było proste, dziadek ze strony ojca też. Ale drugi?

Bali się mówić. To były czasy komuny, nigdy nie było wiadomo, kto i kiedy słucha. Wieczorami podchodzili pod okna sprawdzać, czy rodzice słuchają Wolnej Europy lub mówią po niemiecku. Nie mówili, a szkoda, bo byśmy się nauczyli. To, co umiem, nauczyłem się sam. Teraz dogadam się i mogę czytać książki po niemiecku, a tam jest dużo informacji o naszym terenie.

Reklama

Orłem to ja w szkole nie byłem. Nauczana wówczas historia była zbyt polityczna: lewica, prawica, na co mi to było? Dopiero w szkole średniej pani profesor po cichu opowiedziała nam prawdziwą historię Polski. Potem poszedłem do wojska, a po powrocie zająłem się gospodarką, bo rodzice byli wykończeni tą pracą. Wtedy dopiero na dobre zacząłem zgłębiać lokalną historię, począwszy od mojej rodziny.

Na własne oczy. To było 29 stycznia 1945 roku, dzień przed nadejściem frontu. Około 9:00, już po obrządku, jedli śniadanie. Na podwórko wjechało trzech czerwonoarmistów na koniach. U dziadka pracował Łotysz Jefimov i on chciał bronić rodziny, bo znał rosyjski. Jego zastrzelili pierwszego, na oczach dzieci. Jeden z żołnierzy chwilę nalegał, by zabić całą rodzinę. Ostatecznie strzelili do dziadka, który zdołał jeszcze wybiec na podwórko, ale przy studni go dobili. A pradziadka zabili przy piecu. Od razu kazali babci i prababci się wynosić. Dali im dwie, trzy godziny. Miały iść w stronę Wielkiego Buczka. W naszym domu Rosjanie mieli sztab wojskowy.

Reklama

Owinęły ich ciała w prześcieradła i zaciągnęły do szopy.

Jak na swój wiek mój tata był dorosły, rozważny. Widział wszystko po kolei. Gdybym słyszał to od sąsiadów, to mógłbym podejrzewać jakieś zmiany, ale ojciec to dobrze zapamiętał. Całe życie miał to przed oczami.

Informacje od osób obcych zawsze potwierdzam. Szukam dowodów w książkach, w dokumentach. Właściwie to nikomu nie można do końca ufać. Każdy może mieć swoją prawdę, ale historia jest jedna.

Zdecydowanie. Wczoraj oglądałem w TV Trwam program, w którym pan opowiadał historię dziadka i jego braci walczących w Powstaniu Wielkopolskim. Zginęli, a on zaczął się interesować tą historią, by wypełnić lukę. Zupełnie jak ja. Niestety ludzie nie pytają rodziców czy dziadków o ich historię, a gdy się zorientują, że ci mieli im coś do przekazania, bywa już za późno, bo tych osób już nie ma.

Reklama

Pani Wrzeszcz ma ponad 90 lat i mogłaby wiele opowiedzieć o tym, jak się tutaj ludzie osiedlali. Niektórzy szli zaraz za frontem, a inni przyjechali po miesiącu czy dwóch pociągami. I obejmowali m.in. porzucone przez Niemców gospodarstwa i zakłady. Agnieszka Kwasigroch, która mieszkała tutaj za szosą sępoleńską opowiadała mi, ilu zabitych ludzi było w gospodarstwach przy szosie. Armia Czerwona szła na żywioł. Sołdaci dostawali codziennie ileś gramów spirytusu i słoniny, i robili czystkę. Strzelali nawet gdy zegar tyknął.

Zostali gospodarze, którym żal było zostawić zwierzęta, by te umierały z głodu. Potem prawie wszystkich rozstrzelano. Mojej babci polskie dokumenty załatwić pomogła Agnieszka Kwasigroch, która przychodziła pomagać w naszym gospodarstwie. Znała język polski i razem z panem Przytarskim ze Złotowa pomogła mojej rodzinie tutaj zostać. To było w roku 1947.

Reklama

To gospodarstwo od 1912 roku należy do rodziny. Pradziadkowie Mitzinnkowie kupili je od banku człuchowskiego. Pochodziło ono z parcelacji majątku w Małym Buczku. Półtora roku gospodarował tu Bracki, ale splajtował. Tu są bardzo słabe gleby.
W lutym 1916 roku dziadek walczył pod Verdun, gdzie został ciężko ranny. Rozerwało mu szczękę, miał odłamki w kręgosłupie i przedramieniu. Był w angielskim szpitalu obozowym w Opolu, a potem kilka lat w Białogardzie. Wypuścili go dopiero w końcu 1923 roku. Chodził o lasce. Wrócił do Ogorzelin. Dostał spłatę wojenną i z bratem kupił mleczarnię w Kamieniu Krajeńskim. Gdy brat ją sprzedał i wyjechał w głąb Niemiec trochę się tułał, a na te tereny przyjeżdżał na zabawy. Z Jadwigą Mitzinnek ożenił się w czerwcu 1933 roku. Do ślubu w Wielkim Buczku jechali rowerem, a potem ksiądz zaprosił młodych na kawę, takie było bogactwo. Jednak dzięki rencie dźwignął gospodarstwo, kupił maszyny (niektóre, jak kopaczkę, mam do dzisiaj). Pradziadek Mitzinnek robił kosze i miotły, sprzedawał je wkoło i na tym dorabiał. Tak sobie myślę, że to nie tylko pieniądze czynią bogatym, ale jakaś umiejętność radzenia sobie w różnych sytuacjach jest w genach.

Reklama

Granice się zmieniły, a żeby zostać w Ogorzelinach musiał być Polakiem. Tyle że będąc nim by nie przeżył. Dlatego wybrał rentę wojskową i jako obywatel Niemiec musiał opuścić dom rodzinny. Jeden brat był Polakiem, a drugi Niemcem.

Nie do końca. Zgłębiam historię jego powstania i na przykład kiedyś pisało się je Tusik lub Tuszyk. Potem dodali do niego „ch”. A wie pan, że mój przodek był lennikiem króla Władysława IV Wazy? Granice Polski się zmieniały, a ludzie się przemieszczali i tyle. Dzisiaj ktoś czasem nazwie mnie Niemcem, a ja w oczy mogę prawie co drugiej rodzinie w gminie Lipka powiedzieć, że są Anglikami, Szwedami czy Holendrami, bo tam wyjeżdżają do pracy i zameldowani żyją tam latami.

Reklama

Dobrze zrobił, bo musiał żyć. Ale długo nie bawiło i po drugiej wojnie światowej była tu już Polska. Jesteśmy Polakami. Tu mieszkamy, jesteśmy zrośnięci z tą ziemią.

Mało jest autochtonów, ludzi, którzy mieszkają tutaj z dziada pradziada. Mnie przeraża obraz niektórych budynków w gminie. Ludzie o nie nie dbają, bo, choć od wojny minęło tyle lat, boją się, że wrócą tutaj Niemcy i im je zabiorą. Od 1945 roku nie było żadnych remontów. Żyją, bo żyją.

Bo historia jest dookoła nas. Kiedyś przyjechali do nas z Niemiec potomkowie sąsiadów, którzy przed wojną mieszkali tu niedaleko. Chcieli zobaczyć swój heimat. Porozmawialiśmy, pojechaliśmy do Batorowa do kościoła, a za nim, okazało się, pochowani są ich pradziadkowie. Rodzice przekazali im nawet, gdzie jaki kamień leżał, gdzie rosła brzózka... Wieczorem spotkaliśmy się w hotelu „Krajna” w Złotowie, a tam dosiadł się do nas staruszek w okularach. Bo usłyszał język niemiecki. Okazało się, że to ostatni potomek Welschów, do których należał ten budynek, browar i cała posiadłość wokół. W Złotowie był drugi raz, bo chciał zobaczyć majątek przodków. Pół nocy przegadaliśmy, wiele historii „obróciliśmy”. Tak więc historia jest wszędzie. Takie rzeczy wpadają mi w ucho.

Reklama

Trzeba znać swoją małą ojczyznę, a niestety wielu mieszkańców regionu nie było nawet w Muzeum Ziemi Złotowskiej. Co prawda ono jest za małe, bo 90% eksponatów leży w magazynach i nie można ich oglądać na co dzień, ale warto się tam wybrać. Też mam wkład w jego zbiory. Kiedyś dyrektor muzeum, Kloskowski, zbierał tutaj łupki, bo w okolicy kilkaset lat temu było jezioro. Ja mieszkam na historycznych rzeczach. Znalazłem naczynia gliniane, obciążnik do sieci rybackich, a tata w 1950 r. wyorał urnę. Zgłosił to, archeolodzy przekopali pole i znaleźli czternaście urn – dwanaście całych i dwie uszkodzone. A podczas prac budowlanych znalazłem kamienną maczugę długości około 40 centymetrów. Kloskowski ją zabrał. Aż mu ręce do ziemi przygięło, ale szedł z nią dzielnie na pociąg do Złotowa.

Nie wiedzą zbyt wiele. Przez lata w ogóle nie interesowali się historią tych terenów. W Lipce prawie 100% ludzi przyjechało po wojnie. Nie ma tutaj tradycji historycznej. Wielki Buczek, Stara Wiśniewka, Blękwit, Święta – tam są autochtoni i więzi tamtych ludzi są silniejsze. Na szczęście teraz historią tych ziem i ludzi zaczyna się zajmować młodzież.

Reklama

Pierwszy raz zawiązało się jakieś dziesięć lat temu, ale działało krótko. Po reaktywacji jest lepiej, bo z ramienia biblioteki zajmuje się nim Joanna Kucharska. Odkurzamy historię, zewidencjonowaliśmy cmentarze w gminie, zajęliśmy się nawet wyszywaniem haftu krajeńskiego (przyjechał pan Brzeziński i uczył nas, jak to się robi). Poza tym jeździmy do muzeów, by pogłębiać swoją wiedzę. W Chojnicach, w bramie człuchowskiej odnalazłem brata babci. W domu mówiło się, że zginął na wojnie, a tam znalazłem czarno na białym, gdzie i kiedy poległ.

Wszystko czego się dowiadujemy znajduje się lub znajdzie w internecie. To nie jest wiedza tajemna.

Reklama

Nie chcę się chwalić, ale mam wiedzę na temat wszystkich miejscowości w gminie. Mam oryginalne dokumenty, książkę z 1913 roku, z której uczono w szkole w parku w Małym Buczku i wiele innych historycznych okazów. Ale historią regionu interesuje się tutaj więcej osób: m.in. pani Irena Redzimska, która uczyła historii w szkole, pan Ryszard Pacholik. W czołówce lokalnych historyków na pewno jestem.

Niejedna osoba mnie już na to namawiała, bo lata lecą i pewne rzeczy z pamięci uciekają. A, niestety, w mojej rodzinie nie było osób długowiecznych. Najprędzej więc pewnie przymierzę się do spisania historii rodziny Tuschik.

Reklama