Na ostatnim wdechu

Ja umrę, ty umrzesz, on umrze. My umrzemy. To nic osobistego.

To jak u panów znalezionych kilka dni po śmierci. Jeden nie gasił światła, czym zastanowił listonosza. Drugi przestał wychodzić z domu, więc sąsiadka zadzwoniła po strażaków. Trzeci niepokoił już nozdrza sąsiadów...

Nikt nie wsłuchiwał się w ich ostatni oddech. Nikt nie czuł, jak z opuszek ich palców odpływa resztka życia.

– uważa Hanna Olencka, której zdarzyło się towarzyszyć człowiekowi w odchodzeniu. Przypadkiem, w szpitalu.

– twierdzi psycholog.

Epilog I

Matka Boska i Jezus związani jakby sznurowadłem – tyle zostało po panu Leszku. Wisi ten szmaciany brelok na klamce drzwi jego mieszkania. Byłego, bo w wielorodzinnym pudle na ludzkie losy nie ma już ani pana Leszka (zwanego przez znajomych „Szybkim”), ani jego ukochanych skarbów. Mężczyzna latami wydobywał je z koszy i kontenerów, a potem ozdabiał nimi swój dom. Sąsiedzi się skarżyli, Spółdzielnia Mieszkaniowa „Piast” wywiozła jego zbiory na śmietnik. „Pan z teczki” uparcie odnawiał kolekcję. Aż do śmierci.

– twierdzi ktoś znajomy w dyskusji w internecie. Wychowana w jego klatce młoda kobieta też kojarzy go z manierą „to się wszystko kiedyś przyda”.

Czytasz artykuł premium. Pozostało jeszcze 87% tekstu
Zostań stałym Czytelnikiem.
Zaloguj się i subskrybuj wszystkie treści portalu [[pay]]

– sąsiadka opowiada, że pan Leszek był nieszkodliwy. Czasem tylko rzucał w twarz: „Chcesz w mordę?!”, ale podobno żartował.

– twierdzi, a jej matka dodaje:

Na wieść o śmierci mężczyzny ludzie reagują w sieci. Na zlotowskie.pl piszą: „Szkoda, że wcześniej jak sąsiedzi powiadamiali o tym, w jakich warunkach żyje Pan Leszek, nikt nie reagował. Mogło być inaczej! Ach, brak słów. Wielka strata, niech tam u góry ma Pan ludzi, którzy zaopiekują się Panem! I tak do wiadomości – nie leżał nie wiadomo ile czasu, 2–3 [dni] max!”; „Szkoda mi takich ludzi, starych, schorowanych, bez nikogo do kogo można byłoby się odezwać (Niech spoczywa w spokoju [*]” i jeszcze „Do diaska, Lesiu nie był stary... wszyscy mówiliśmy na Niego Szybki. Miał werwy za 10 młodziaków. Był mało zaradny życiowo, ale radosny i szczęśliwy. W zeszłym tygodniu cukier przekroczył mu 400 jednostek, obiecał iść do lekarza, ale ciągle obiecywał. Śpij w spokoju. W spółdzielni prosiliśmy o pomoc, ale nikt nie reagował”.

Prezes SM „Piast” Wojciech Buczek zaprzecza. Zapewnia, że na sygnały mieszkańców odpowiadał – patrz wywóz śmieci z mieszkania na czwartym piętrze bloku przy ul. Moniuszki. Wielu możliwości ingerencji w czyjeś życie spółdzielnia jednak nie ma. Ot, wolnoć, Tomku, w swoim domku. W ponad 2600 domkach, bo tyloma mieszkaniami administruje „Piast”.

– zauważa prezes Buczek. Podkreśla przy tym, że spółdzielnia dba o swoich starszych i samotnych lokatorów.

– wymienia jednym tchem. Nikt nie powie, czy panu Leszkowi coś z tej oferty przypadłoby do gustu, bo sąsiedzi niewiele o nim wiedzieli.

– H. Olencka uważa, że nie jesteśmy zintegrowaną społecznością, a raczej  ogromną gromadą indywidualności. Henry David Thoreau pisał: Życie miejskie: miliony ludzi, których dzieli wspólna samotność.

O pana Leszka pytamy panią, która wezwała dla niego pomoc. Zza uchylonych drzwi mówi, że nic nie wie, kilka ostatnich tygodni spędziła w łóżku. Nie chce powiedzieć, czy może rzeczywiście nie ma o czym opowiadać? Nasi rozmówcy wskazują, że szala przechyla się w tę drugą stronę.

– uważa Piotr Brewka, kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Złotowie. MOPS płaci za usługi opiekuńcze dla samotnych, ale nie zna wszystkich i nie każdemu pomaga. Hanna Olencka potwierdza słowa kierownika:

– pytam.

– odpowiada psycholog.

Człowiek coraz bardziej odstaje od człowieka.*

Epilog 2

14 kwietnia, ulica Słowackiego. Do mieszkania strażacy wchodzą oknem. Znajdują nieboszczyka. Po raz kolejny w tym roku otwierają drzwi od wewnątrz dla policji i medyków. Takie zdarzenia odkładają się w ich głowach na lata.

– Kazimierz Wiebskowski z Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Złotowie zwraca uwagę, że w samotności odchodzą nie tylko starzy. Denat znaleziony w bloku nr 5 miał około pięćdziesiątki.

Przez domofon wypytuję o niego sąsiadów.

Sąsiadka 1:

Sąsiadka 2:

Sąsiadka nr 2 ma 70 lat, pewnie taka nagła, samotna śmierć dała jej do myślenia.

– zastanawia się głos płynący z głośnika. I nie ma kto za rękę trzymać, gdy się odchodzi?

– kobieta myśli o zmarłym sąsiedzie. Sama takiego losu się nie boi. Mieszka z wnuczką, a i córka żyje niedaleko.

– mówi, gdy domofon odlicza sekundy do końca rozmowy.

O informacje na temat znalezionego denata pytam Jarosława Bobka, kierownika Miejskiego Zakładu Gospodarki Lokalami, który zarządza blokiem nr 5. Nic nie wie na temat O. (jeśli sąsiadka dobrze zapamiętała jego nazwisko).

Zastanawiam się, czy zmarły miał przy sobie kartę. Nie płatniczą, choć stworzoną na jej wzór. Misjonarz Rafał Ochojski zaprojektował ją dla Apostołów Dobrej Śmierci. Mówi nam o niej ksiądz Grzegorz Górnik, dyrektor ADŚ:

Tu, podobnie jak u pana Leszka, nie miał kto wołać o pomoc. Dlatego księża działającego w Górce Klasztornej Apostolstwa Dobrej Śmierci z Górki proszą: myślcie o śmierci już dziś. I żyjcie z Bogiem cały czas.

I dają pod rozwagę swoje motto: Dobrze żyć – to wiele, dobrze umrzeć – to wszystko...

Epilog 3

Kamyk przepadł kilka dni po panu Stanisławie. Nie, nie dlatego, że nie ujadał jak szalony. Po prostu nie miał kto się nim zaopiekować. Zrobił to weterynarz... Spokój Kamyka dziś wydaje się dziwny.

– mówi sąsiadka pana Stanisława. Mężczyznę znaleziono martwego w jego mieszkaniu 2 marca. Zastygł oparty plecami o ścianę, z podkurczoną nogą, jakby jeszcze próbował wstać. Na stole leżał rozłożony ciśnieniomierz. Kalendarze – wiszący na ścianie i stojący, przekładany, zatrzymały się na 28 lutego.

– domysły snuje pani Agnieszka, córka denata. Nie ona jednak znalazła ciało. Zrobiła to była partnerka pana Stanisława, wezwana przez sąsiadkę z góry. Ją z kolei zaalarmował listonosz. Wszyscy stanęli przed obitymi skajem, jak niegdyś dyrektorskie gabinety, drzwiami, a ze ściany łypał na nich jeleń u wodopoju, uchwycony na makacie. W końcu pani Irena weszła do mieszkania przez drzwi od strony ogrodu, były otwarte. Stąd wniosek sąsiadki, że znajomy z kamienicy odszedł za dnia.

– mówi, wskazując mi miejsce za stołem w swojej kuchni.

– dodaje. Opowiada, że sąsiad był zgodny. Tabletki przeciwbólowe nieraz pożyczał, ale oddawał w terminie. Na schodach „dzień dobry” i „do widzenia” mówił. Czasem skleił jej dętkę w rowerze, ona w zamian podszyła mu spodnie czy zeszyła rękaw koszuli. Bywało i tak, że tydzień się nie widzieli.

– twierdzi kobieta.

Do domu przy ul. Partyzantów rzadko zaglądały dzieci pana Stanisława. Ojciec rozwiódł się z matką lata temu, więc córki miały z nim kiepski kontakt. Jedna mieszka za granicą.

– zwierza się pani Agnieszka. Przyznaje się i do szoku, jaki wywołuje nagła śmierć, i do strachu. 

– mówi, odsuwając przeciwsłoneczne okulary na czoło.
Czy zastanawiała się nad samotną śmiercią ojca?

– uważa. Umieramy tak, jak żyliśmy?

Ksiądz Górnik patrzy na to mniej emocjonalnie. On i jego Apostolstwo Dobrej Śmierci przypomina ludziom, by wyszukiwali samotne osoby (czasem poleca im je proboszcz) i je odwiedzali.

– zaznacza.

Jednak coś jest w postawie wielu osób, co spycha je na margines życia społecznego. Hanna Olencka mówi m.in. o pochwale konsumpcjonizmu.

– daje do zastanowienia. Choć, jej zdaniem, to szerszy problem. Problem z przemijaniem, starością i śmiercią w ogóle. To nic, że ludzie zawsze umierają sami, nawet jeśli giną równocześnie.

Starości się nie leczy

Przejmujące jest świadectwo pani Gosi, opiekunki środowiskowej. Potwierdza ona, że starość się Bogu nie udała, ale że i ludzie są dyskryminowani przez ludzi.

– z jej doświadczenia wynika, że wielu staruszków nie zadzwoni pod numery alarmowe, choćby mieli je przyklejone do lodówek, a nawet wbite w pamięci telefonów.

I tu H. Olencka musi się zgodzić. Jej ponad osiemdziesięcioletnia mama słyszy w szpitalach: oho ho, piękny wiek, czego pani jeszcze chce? Niestety istnieje dyskryminacja ze względu na wiek i to trzeba nazwać po imieniu. Po co leczyć? A na coś trzeba umrzeć... Oj, pani w tym wieku, to się pani całkiem nieźle trzyma – słyszy moja mama.

– podkreśla pani psycholog. Jakby od pewnego wieku za zainteresowanie trzeba było płacić.

A co mają powiedzieć ci, których na nie nie stać?

– zauważa pani Gosia.

Ukłon świata

30% – o tyle wzrasta ryzyko przedwczesnej śmierci, jeśli jesteśmy samotni. Udowodnili to naukowcy z Uniwersytetu Brighama Young w USA po przeanalizowaniu kilkudziesięciu badań prowadzonych od 1988 roku. Zbadano w nich łącznie 3,4 mln ludzi – pisał o tym tygodnik „Newsweek”. Okazało się, że samotność przybliża nas do wieczności szybciej niż skrajna otyłość. Uczeni uznali, że do 2030 roku epidemia samotności zdziesiątkuje „starsze, zmęczone i nikomu niepotrzebne warstwy społeczne”. Samotność to choroba, z którą państwa powinny walczyć. Bo choć drogi do niej są różne, to skutek jeden – przedwczesna śmierć w izolacji.

By temu zjawisku przeciwdziałać potrzebne są rozwiązania systemowe. Aby je jednak opracować trzeba zrozumieć zmiany, jakie zachodzą w społeczeństwie.

O pierwszej mówi ks. Górnik:

Hanna Olencka dopowiada:

Piotr Brewka potwierdza to jako praktyk. Pracownicy socjalni widzą to na co dzień:

Jak głęboko osadzony w społeczeństwie jest to problem uświadamia nam psycholog.

– prognozuje H. Olencka.  Zbyt często ludzie wolą być kochani niż kochać samemu**. Chcą, by to świat im się kłaniał.

– odkrywa pani Agnieszka.

Klosz przyjmuje rozmaite formy – odrabiamy za dzieci prace domowe zamiast im tylko pomagać, nie nakładamy na nie obowiązków domowych, załatwiamy praktykę u pracodawcy, bo synuś jest taki nieśmiały. I izolujemy od trudnych emocji.

– psycholog wraca do tematu umierania.

– podkreśla.

Jonathan Carroll w „Na pastwę aniołów” napisał: „Z jakiegoś dziwnego powodu uważam, że umieranie nie jest najlepszym, co może spotkać człowieka”. A jednak spotka każdego. Pytanie, czy będziemy wtedy sami?

– uważa P. Brewka. Kazimierz Wiebskowski zaś proponuje system wzywania pomocy wzorowany na procedurach GOPR–u. Z jednym przyciskiem pomocy i szybką lokalizacją telefonu.

*Wiesław Myśliwski – Traktat o łuskaniu fasoli
**Wiktor Osiatyński – Filipińska baśń

[[/pay]]