Prawda o złotowskiej synagodze

Informacja na tablicy pamiątkowej w miejscu nieistniejącej synagogi o jej zniszczeniu w listopadzie 1938 r. nie odpowiada rzeczywistości i czas to zmienić!

Budynek synagogi złotowskiej przetrwał bez większych szkód i zmian do jesieni 1938 r., czyli tylko 59 lat! Sytuacja, jaka powstała dla Żydów w Niemczech po dojściu Hitlera do władzy, sprawiła, że synagogę złotowską spotkał bardzo nietypowy los, a mianowicie została ona sprzedana przez gminę żydowską i zburzona przed „Nocą Kryształową”, która miała miejsce z 9 na 10 listopada 1938 r. Ten fakt wyróżnia ją na tle innych synagog europejskich, a zwłaszcza niemieckich.
Na terenie powiatu złotowskiego, który pozostał w granicach Rzeszy po 1920 r., egzystowały dwie gminy żydowskie: w Złotowie i w Krajence. Członkami tych gmin byli również Żydzi mieszkający we wsiach powiatu złotowskiego. Według oficjalnej statystyki w 1933 r. na terenie ówczesnego powiatu złotowskiego zamieszkiwało 449 osób, a w roku 1939, 83 osoby pochodzenia żydowskiego. Do tej ostatniej liczby należy doliczyć osoby, które się w tym czasie ukrywały lub zostały pozbawione praw obywatelskich. Według Ericha Hoffmanna, w lutym 1940 ewakuowano ze Złotowa około 40 osób. Liczbę tę potwierdzają moje ostatnie badania, których wyniki ukażą się wkrótce drukiem. Już dzisiaj mogę zdradzić, że z tej grupy: 13 osób zginęło w Oświęcimiu, 5 w Rydze, 4 w Treblince, 4 w Theresienstadt (Terezin), 1 w Sachsenhausen, 3 osoby przeżyły wojnę, a losy 10 osób pozostają bliżej nieznane. Oznacza to, że 65,8% osób zostało ofiarami Holokaustu.

[[reklama]]

Z powyższych liczb wynika jedno - że zdziesiątkowana gmina żydowska w Złotowie, licząca w 1938 r. 40-50 członków, nie była w stanie utrzymać tak wielkiej budowli, jaką była synagoga. W sytuacji narastającego nacisku, terroru, bojkotu żydowskiego życia gospodarczego, do jakiego doszło po dojściu Hitlera do władzy, gmina żydowska w Złotowie została zmuszona podjąć radykalną decyzję. Była to decyzja pozbycia się budynku synagogi! Nie wiadomo, z czyjej inicjatywy doszło do realizacji sprzedaży-kupna świątyni. Faktem jest, że ówczesny burmistrz Złotowa Otto Heidemann nawoływał mieszkańców Złotowa do zbiórki pieniędzy na wykup synagogi przez miasto, obiecując przerobić ją na pomieszczenie publicznego użytku!
Akt sprzedaży-kupna został zawarty 18 sierpnia 1938 r. Na jego podstawie gmina żydowska sprzedała miastu Złotów budynek synagogi wraz z przynależną doń działką za 7500 marek. Sprzedaż synagogi była dyskutowana na posiedzeniu zarządu gminy żydowskiej w dniach 15 i 22 sierpnia 1938 r. Z 13 członków zarządu 10 głosowało za sprzedażą świątyni. Mieszkańcy Złotowa zebrali na ten cel 8000 marek. I w tym momencie historia synagogi nabrała niespodziewanego przebiegu. Pojawiły się nagle ze strony władz miejskich typowe niemieckie wątpliwości, czy mogą one w obliczu ówczesnej sytuacji politycznej w ogóle zawierać umowę z Żydami i nabyć synagogę? Z tego powodu przekazanie uzgodnionej sumy sprzedaży-kupna gminie żydowskiej przeciągnęło się. W tej sytuacji burmistrz miasta Otto Heidemann i stojący za nim starosta złotowski dr Friedrich Ackmann oraz złotowscy przywódcy NSDAP postanowili, nie czekając na prawne wyjaśnienia, zburzyć synagogę i to przed 8 listopada! Ten fakt może tłumaczyć, dlaczego z akcji zburzenia synagogi nie znalazła się żadna notatka w prasie regionalnej, drukowanej przecież w Złotowie! Ba, brak nawet jakichkolwiek zdjęć z tego niecodziennego wydarzenia!
Kolejny ślad historii synagogi złotowskiej znajdujemy w gazecie „Die Grenzmark“ nr 244 z 18 października 1938 r., w której umieszczono krótkie sprawozdanie z posiedzenia Rady Miejskiej w Złotowie. W niej czytamy: „Sodann nahm Bürgermeister Heidemann Gelegenheit, seinen besonderen Dank an die Bevölkerung zu übermitteln für ihr beispielhaftes Mitgehen in der Frage des Synagogen-Ankaufes, wodurch der Stadt möglich wurde, dieses Problem so zu meistern, wie es erforderlich war. Es ist nicht beabsichtigt, diese ehemalige Kultstätte etwa für wirtschaftliche Zwecke zu verwenden“ (tłum.: Wtedy burmistrz Heidemann korzystając z okazji, wyraził mieszkańcom [Złotowa] swoje szczególne podziękowanie za ich przykładne postępowanie w sprawie zakupu synagogi, dzięki któremu miastu zostało umożliwione takie rozwiązanie tego problemu, jakie było konieczne. Nie przewiduje się użytkowania byłego miejsca kultu na ewentualne cele gospodarcze).
Z tej notatki wynika, że synagoga w Złotowie stała jeszcze na swoim pierwotnym miejscu w dniu 18 października 1938 r. Ponieważ 9 listopada, w „Noc Kryształową”, jej nie było, oznacza to, że zniszczenia dokonano między 18 października a 9 listopada 1938 r. Z kroniki Ericha Hoffmanna i z relacji niestety już nieżyjących naocznych świadków dowiadujemy się, że synagogę zniszczono w październiku (dokładnego dnia jeszcze nie znamy). Dokonali tego żołnierze z 32 batalionu saperów w Szczecinie-Podjuchy. Tym samym synagoga złotowska jest jedną z niewielu synagog, które uniknęły spalenia w „Noc Kryształową”. Stąd informacja na tablicy pamiątkowej w miejscu nieistniejącej synagogi o jej zniszczeniu w listopadzie 1938 r. nie odpowiada rzeczywistości i czas to zmienić!

[[reklama]]

Jednak historia nieistniejącej synagogi na tym się nie skończyła. Z zachowanych dokumentów wynika, że kwestia zapłaty gminie żydowskiej uzgodnionej sumy 7500 marek była nadal nie zakończona. W swym piśmie do władz rejencji w Pile z 21 lutego 1939 r. starosta Ackmann informował, że rozbiórka synagogi i prace porządkowe kosztowały miasto 5600 marek. Powołując się na nowe rozporządzenia po „Nocy Kryształowej” z 24 listopada 1938 r., w myśl których grunty po synagogach przechodzą automatycznie na własność państwa, proponował on przekazać zebrane przez Złotowian pieniądze na pokrycie kosztów rozbiórki i prac porządkowych. Dalej, zdaniem starosty, nie jest obecnie wymagana żadna zgoda instancji wyższych na realizację umowy sprzedaży-kupna i prosi władze rejencji o podjęcie ostatecznej decyzji odnośnie tej umowy. O wiele dosadniej argumentował, popierając stanowisko starosty, zastępca kierownika złotowskiej NSDAP, Papenfuß. Jego zdaniem: „würde die Synagoge in Flatow nicht gekauft worden, so wäre sie ganz sicher in der Nacht zum 10. November genau so abgebrannt, wie alle anderen Synagogen in Deutschland auch. (…) Würde ich daher der von Ihnen vertretenen rechtlichen Auffassung beitreten, so würde sich der für heutige Verhältnisse unmögliche Zustand herausstellen, daß wir den Juden einen größeren Betrag aushändigen, der Ihnen infolge der veränderten Lage niemals mehr zufallen dürfte” (tłum.: Gdyby synagoga w Złotowie nie została zakupiona, to z całą pewnością zostałaby w nocy na 10 listopada dokładnie tak samo spalona jak wszystkie inne synagogi w Niemczech. (…) Gdybym przyjął pańskie stanowisko prawne, powstałaby dla dzisiejszych stosunków niemożliwa sytuacja, że przekazujemy Żydom większą sumę pieniędzy, która w wyniku zmienionych okoliczności nigdy by im nie mogła przysługiwać”). Według odręcznej adnotacji dokonanej w Pile na piśmie starosty wynika, że umowa jest ważna i uzgodnioną cenę trzeba zapłacić! Jeszcze w lipcu 1939 trwała dyskusja prawna między starostą złotowskim a władzą rejencji w Pile. Ta ostatnia stała na stanowisku wypełnienia umowy z 18 sierpnia 1938 r. i nie widziała żadnej możliwości zmniejszenia sumy kupna o sumę kosztów rozbiórki synagogi i prac porządkowych. Ponadto działka po synagodze nie była jeszcze wpisana do ksiąg gruntowych jako własność miasta. Z adnotacji urzędowej z 12 marca 1940 wynika, że władza rejencji nadal uważała, że umowa sprzedaży-kupna może dojść do skutku tylko w przypadku zapłacenia uzgodnionej sumy.
Wielka szkoda, że z powodu niekompletności akt nie dowiadujemy się o dalszych losach umowy sprzedaży-kupna synagogi złotowskiej. Należy przy tym pamiętać, że kantor złotowski Karl Katz poniósł śmierć w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen już 19 stycznia 1939 r., a pozostali Żydzi złotowscy zostali zmuszeni opuścić powiat 21 lutego 1940 roku. Zostali oni zgromadzeni w Pile, skąd, po segregacji, większość z nich trafiła do obozów zagłady. Z tego powodu możemy mocno podejrzewać, że akt sprzedaży-kupna synagogi złotowskiej nigdy nie został zrealizowany z powodu nie wywiązania się strony niemieckiej z zawartej umowy i braku partnera strony żydowskiej. Czy to stwierdzenie zmienia dzisiejszą sytuację prawną? Może dalsze kwerendy archiwalne udzielą nam dokładniejszych informacji.
Tropiąc dalsze losy, nie tylko synagogi, ale całej gminy żydowskiej w Złotowie, obiecuję informować Złotowian o wynikach badań na łamach „Aktualności”.

prof. zw. dr hab. Joachim Zdrenka
(Honorowy obywatel miasta Złotowa)


Dla przypomnienia, synagogę na placu Fryderyka (niem. Friedrichsplatz), obecnie plac Paderewskiego, wybudowano w 1878, a wyświęcono 11 września 1879 r. Była to dość okazała budowla, której piękne szczegóły architektoniczne poznajemy z ostatnio „zdobytego” przez autora zdjęcia dla Muzeum w Złotowie. Ujęcie to pochodzi z około 1900 r. i pod szkłem powiększającym można rozpoznać na nim wiele szczegółowych elementów zewnętrznego wyposażenia żydowskiej budowli sakralnej. Jest to jedyne znane ujęcie fotograficzne synagogi od strony wejścia, które znajdowało się od zachodu. Nad wejściem mieściła się inskrypcja hebrajska z cytatem z Starego Testamentu według Księgi Izajasza 56,7 (tłum: „… bo dom mój będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów” i data roczna 5639, która odpowiada dacie wybudowania synagogi według naszego kalendarza (1878). Niestety brakuje nam ujęć z jej wnętrza i wyposażenia. Może kiedyś, tak jak to zdjęcie, pojawi się dotychczas nieznane ujęcie wnętrza synagogi.