Cmentarz został zniszczony!

– mawia Tadeusz Gadacz, filozof i religioznawca. To samo z cmentarzem. Żydowski kirkut, muzułmański mizar czy poniemiecki cmentarz ewangelicki zawsze pozostanie miejscem uświęconym. W Lipce miejsce to zostało zniszczone.

Niemiecki obrazek

„Urodziłam się na Ziemiach Odzyskanych 27 lat po wojnie. Poniemieckie były domy w moim mieście, fotele w pokoju babci, landszaft nad jej stołem, kryształowa karafka. Kurki w naszym sopockim mieszkaniu były oznaczone napisami „kalt” i „warm”. Na dawnym cmentarzu ewangelickim chowaliśmy bliskich wśród nagrobków opisanych szwabachą. Pierwszego niemieckiego słowa w życiu – Fleischermeister (mistrz masarski) – nauczyłam się z płyty nagrobnej właśnie. Jako dziecko martwiłam się, że skoro coś jest poniemieckie, kiedyś może stać się „popolskie”. Podświadomie przejęłam w genach lęk moich przodków osadników, że miejsce, w którym żyję, jest nam dane tylko na chwilę”. Tak w książce „Wojna i pokój” (Warszawa, 2015) pisała Magdalena Grzebałkowska. Co łączy jej dziecięce wspomnienia z przeżyciami lipczan?

Otóż w Lipce przed wojną mieszkały około 2 tysiące ludzi. Polskie nazwiska nosiły tu dwie rodziny. Zaś w 1945 roku polsko brzmiące nazwiska wysypały się hurtem z pociągów zaczynających bieg na wschodnich rubieżach okrojonej Rzeczypospolitej. I rozsiadły się w poniemieckich domach, na szwabskich krzesłach, łokcie podpierając o zbite dla szkopów stoły. Wbiły się w cudze życie niczym mąż z dwudziestoletnim stażem w ślubny garnitur. Może i trochę uwierało, ale dało się wytrzymać. A może to i tak chwilowe?

– uważa Paweł Tuschik, pasjonat historii, zwłaszcza gminy Lipka. Czy to strach przed utratą zasiedziałego mienia doprowadził do zniszczenia, o którym dziś lipczanie zbiorowo nie pamiętają? „Cmentarze, groby czy pomniki są najbardziej widocznymi symbolami pobytu grupy etnicznej, narodowej lub regionalnej na określonym terytorium – w pracy „Niemieckie cmentarze na Ziemiach Zachodnich jako miejsca niepamięci pisał Andrzej Stachowiak z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ich niszczenie na Ziemiach Odzyskanych było częstą praktyką. Czasem bezmyślną, ale zwykle zaplanowaną. Nazywano ją „ścieraniem pokostu niemczyzny”...

Czytasz artykuł premium. Pozostało jeszcze 89% tekstu
Zostań stałym Czytelnikiem.
Zaloguj się i subskrybuj wszystkie treści portalu [[pay]]

– mówi historyk, profesor Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz honorowy obywatel Złotowa Joachim Zdrenka. Likwidacja i dewastacja cmentarzy ewangelickich była przysłowiową kropką nad „i”.

Dla najbardziej obrotnych Polaków to „i” było szansą. Potwierdzoną podpisem Ministra Gospodarki Komunalnej. 20 maja 1954 r. wydał on okólnik dotyczący zamykania i likwidacji cmentarzy wyznaniowych. Na Ziemiach Odzyskanych otworzył on formalną możliwość zamykania i w konsekwencji likwidacji opuszczonych i zaniedbanych ewangelickich nekropolii, które nie pasowały do tworzonego przez propagandę PRL–u obrazu odwiecznie polskiego charakteru tych ziem. Budziły też, z powodu świeżych ran wojennych, negatywne emocje wobec tych widocznych śladów niemieckiej obecności. Co robili ci przedsiębiorczy, tłumaczy konserwator zabytków Roman Chwaliszewski:

Pole niepamięci

Trudno wydobyć coś z człowieka, który nie chce pamiętać. Wiesław Myśliwski pisał, że człowiek pamięć ma na krótsze życie*. Takie też mam wrażenie po rozmowie z kilkudziesięcioma osobami z Lipki. Z pracownikami geesu i eskaeru. Ich byłymi szefami i osobami wysoko postawionymi w gminnej hierarchii. Nikt nie wie, kto i kiedy rozebrał cmentarz zlokalizowany przy ulicy Szkolnej, naprzeciwko podstawówki im. Jana Pawła II. A przecież był tam na pewno. Za ich życia. I za ich dni zniknął. Miał aureolę ze zdobionego metalu i dach z koron drzew, które nadal tu rosną.

– wspomina Janina Włodarczak, szefowa koła emerytów w Lipce. To samo wspomnienie z szuflad pamięci wyciąga Jan Malczak. Gdy chodził do szkoły w latach 60–tych, starsi uczniowie biegali tam popalać papierosy. Mówi o niskich metalowych płotach otaczających niemal każdą kwaterę, zwykłych mogiłach i solidnych grobowcach z poodsuwanymi płytami.

– wyznaje. Najpierw z opuszczonej nekropolii znikać zaczęły płoty, po trochu. Później nagrobki. W jakim celu je zabierano? Kto wynosił kamienie mające na wieki przypominać o leżących pod nimi ludziach? Dlaczego? Dlatego, że to nie był „nasz” cmentarz?

– na pytanie o to miejsce odpowiada Zygmunt Gierszewski, który w latach 1977 – 1988 był przewodniczącym Gminnej Rady Narodowej w Lipce. Daty ani okoliczności likwidacji cmentarza nie pamięta. Wie jednak, że były one usuwane „ustawowo”.

– mówi o początku lat 70–tych. On sam na teren gminy trafił w roku 1974. Data „rozebrania” nekropolii to wielka niewiadoma. Wiele wskazuje na to, że doszło do tego w drugiej połowie lat 60–tych bądź pierwszej lat 70–tych. Dokładnego roku nie udaje nam się ustalić.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że było to miejsce pochówku ewangelików. Iwona Żerebiło z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu, delegatura w Pile sięga po kartę ewidencyjną z 1989 roku. Wynika z niej, że cmentarz przy wjeździe do Lipki założony został w połowie XIX wieku i był miejscem wiecznego spoczynku ewangelików. Potwierdzają to lipkowskie księgi z lat 1938 – 1942 zgromadzone w Urzędzie Stanu Cywilnego w Złotowie. Spisane zostały po niemiecku i są mało czytelne, ale na jednej z nich kierownik Barbara Narloch odczytuje wyznanie – ewangelickie.

Wystarczyło trochę poszperać przy drodze do nadleśnictwa, by potwierdzić słowa lipczan o utwardzaniu traktu płytami z cmentarza

To tyle z oficjalnych zapisów. Ani w Urzędzie Gminy Lipka, ani w Muzeum Ziemi Złotowskiej nie natrafiamy na żaden dokument traktujący o ewangelickim cmentarzu w dawnej Linde. Nawet Gmina Ewangelicko–Augsburska w Pile nie potrafi nam pomóc. Jakby dawni mieszkańcy tych ziem wyparowali. Jakby w proch obróciły się nie tylko ich kości, ale też granitowe i marmurowe płyty. I nikt nic nie wie na pewno. Miejscowi zdają się mówić, że tylko na chwilę spuścili z oka historię...

Milczenie mogił**

Tropy poewangelickiego cmentarza są tak niewyraźne, jak ślady stóp liźnięte przez falę. Do czasu. Mieszkaniec osiedla Szkolna, które sąsiaduje ze wzgórkiem po cmentarzu, mówi o płytach leżących przy drodze do nadleśnictwa. Jeździć nią mogą co prawda tylko pojazdy leśników, ale on przejeżdżał tamtędy rowerem. Nawet świeciło mu się tam coś jakby granit. Sprawdzam. Kijem odgarniam mech z prostokątnych bloków spinających gruntową drogę. Spod ziemi i zarośli wyłaniają się kamienne tafle. Część zdobią ornamenty. Z niektórych sterczą kikuty prętów mocujących. Znajduję ich kilkanaście, niektóre duże i ciężkie, nie jestem w stanie sam ich obrócić, by sprawdzić, czyje życie wzięto w nawias dat po drugiej stronie.

Gdy dopytuję kolejne osoby okazuje się, że tajemnicą poliszynela jest, że kamień z cmentarza użyty został do utwardzenia tej drogi. Więcej. Jego część posłużyła do utwardzenia alejek w szkole. Między głównym wejściem a salą gimnastyczną.

– potwierdza Z. Gierszewski, jeden z nielicznych, którzy chcą pomóc w odkopaniu historii. Jego słowa przypominają mi wywiad z Markiem Bednarkiem, który przeprowadziłem w ubiegłym roku. Na pytanie o zdobycie pieniędzy na sprzęt sportowy wuefista odpowiedział:

Czy to te same płyty, o których mówi Z. Gierszewski? Te z położonej niegdyś naprzeciwko nekropolii? Prawie na pewno. O wycieczkach na drugą stronę ulicy po materiał budowlany opowiada inny nauczyciel miejscowej podstawówki.

Janina Włodarczak zaś dodaje: „z tych głazów z cmentarza zrobili lodowisko”. Oni, tamci, ktoś. Nikt jednak nie wie, kto. Czesław Podgajny, były szef eskaeru mówi, że było zlecenie, jechały brygady i tyle. Choć właściwie to on skończył pracę w Lipce w 1979 roku i niewiele z tego pamięta. Ale cmentarza to już wtedy nie było. To na pewno, bo w 1978 roku na jego miejscu postawiono Izbę Harcerską. Pokój instruktorski, magazyn i dużą salę do zbiórek nazwano harcówką (mieszkańcy Lipki mówią tak nadal, choć dziś mieszka tam osoba prywatna).

– wspomina druh Z. Gierszewski. Pamięta, że w planach była też wycinka drzew zacieniających to miejsce, ale „na zebraniu ludzie się nie zgodzili”. Ktoś nawet nazwał wówczas ten park „parkiem sztywnych”. Tu rodzi się pytanie, czy naprawdę nikt wówczas nie zastanawiał się, co stało się z kośćmi tych „sztywnych”? Rozebrać cmentarz to jedno, ale biegać po ludzkich szczątkach?

– załamuje głos Irena Redzimska, emerytowana nauczycielka historii. To ona, będąc radną Rady Gminy Lipka (w latach 1998 – 2002), wnioskowała o upamiętnienie miejsca pochówku ewangelików.

– wraca do tamtych dni.

Śladami starych cmentarzy w 2015 i 2016 roku podążali członkowie koła historycznego porzy Gminnej Bibliotece w Lipce

Wracali też potomkowie rzeźników, rolników i nauczycieli spoczywających w lipkowskiej ziemi Niemców. Szukali grobów swoich bliskich. Pani Janina widziała z okna, jak spacerowali po górce usypanej z ziemi wybranej z wykopu pod blok nr 3 na osiedlu szkolnym. Pewnie zastanawiali się, co z boku parku robi ta mini skocznia narciarska (to dorośli usypali tam dzieciom górkę do jazdy na sankach). I zachodzili w głowy, dlaczego miejscowi i grają w piłkę na tej uświęconej ziemi (szkoła przez jakiś czas miała tam boisko, zrezygnowała z niego, bo piłka często uciekała, a i tak przechodzenie przez ulicę było niebezpieczne). Pewnie chcieliby znaleźć jakiś ślad po przodkach. Bo podobno „dopiero martwych ludzi mamy na własność, zredukowanych do jakiegoś obrazka czy kilku zdań***.

Ślad

Jest taki ślad. Jest ich sporo, rozsianych wzdłuż drogi do nadleśnictwa niczym ziarna wstydu. Po ich obejrzeniu czuję się obitym tymi płytami niczym pieczęciami, od środka. Najwyraźniejszy stempel przybija mi Jacek Włodarczyk. Ma on wygląd czarnej marmurowej tablicy z ciemnymi literami wykutymi na jaśniejszym tle. Napis głosi:

Hier ruht in Gott
mein lieber Mann,
unser guter Vater
Fritz Krüger
17.3.1870 – 21.5. 1923

Christus ist mein Leben, und Sterben ist mein Gewinn. Phil.1.21.

Jest to cytat z pieśni religijnej „Christus, der ist mein Leben”. Pieśń to Kantata nr 95, skomponowana przez Jana Sebastiana Bacha w 1723 r. Jej słowa polska Biblia Tysiąclecia tłumaczy jako: „Dla mnie bowiem żyć – to Chrystus, a umrzeć – to zysk”.

Płytę z taką inskrypcją znalazł właśnie pan Jacek podczas prac przygotowawczych pod położenie polbruku. Leżała napisem do dołu, odezwała się, gdy trafi na nią młotem udarowym.

– mężczyzna zamieszkuje, jak sam mówi, starą, poniemiecką chałupę przy ulicy Harcerskiej w Lipce. Z tego co ustalił, kiedyś istniała tam firma „betonwaren”.

– twierdzi miłośnik historii. Dodaje, że w lesie tuż przed Lipką znaleźć można omszone prostokąty i kwadraty. Pewnie płyty nagrobne.

Same słowa J. Włodarczyka są wystarczającym powodem, by podążyć tym śladem. Okazją, by przywrócić pamięć o cmentarzu ewangelickim w Lipce. Tak dzieje się w wielu miejscach w kraju. W 2000 roku w Mirkowie pod Wrocławiem w zakładzie kamieniarskim znaleziono ponad 200 tablic nagrobnych. Pochodziły z Cmentarza Osobowickiego. Wykorzystywano je od lat do tworzenia nowych nagrobków lub innych detali kamieniarskich (posadzki, schody itd.) Władze miasta wykupiły i wykorzystały do budowy Pomnika Wspólnej Pamięci. W granitowy monument wkomponowano kilkanaście zachowanych płyt nagrobnych. Obiekt dedykowany jest cmentarzom katolickim, ewangelickim, komunalnym i żydowskim. Na płycie wymieniono wszystkie nieistniejące cmentarze Wrocławia. Wejścia na ten teren strzeże napis: Cmentarz można zburzyć – pamięci nie sposób.

W wielu miejscach trzeba ją najpierw odbudować. Jak to robić pokazała choćby Elżbieta Czarnotta. Była nauczycielka z Czernic w 2014 roku doprowadziła do ustawienia tablicy pamiątkowej na zapomnianym cmentarzu ewangelickim we wsi. Wcześniej z Krystyną Van Dessel i Anną Szlum oraz rodzinami uprzątnęły teren.

– odpowiada na pytanie, dlaczego?

Starymi, ewangelickimi nekropoliami interesuje się też Grzegorz Bąbiński, urzędnik w złotowskim magistracie. Obfotografował wszystkie tego typu nekropolie w gminie Krajenka, opisuje je i przygotowuje publikację na ich temat. Czyli można.
W Lipce także, co deklaruje wójt Przemysław Kurdzieko.

– zapowiada.

A J. Włodarczyk podpowiada:

Kto weźmie na siebie ten ciężar?

* Wiesław Myśliwski „Traktat o łuskaniu fasoli”
** Tytuł zaczerpnąłem od Piotra Eichlera z „Czasu Chojnic” z artykułu opublikowanego w 2001 roku
*** Marcin Wicha „Rzeczy, których nie wyrzuciłem”[[/pay]]